Gənclərin gələcək karyera istiqamətinin formalaşmasında ixtisas seçimi mühüm mərhələlərdən biridir. Lakin bu seçim prosesi ölkədən ölkəyə dəyişir və hər bir dövlətin təhsil sisteminə uyğun fərqli şəkildə təşkil olunur.
ABŞ-da orta məktəbi başa vuran şagirdlər universitetlərə müraciət zamanı SAT və ACT kimi imtahanların nəticələrindən istifadə edirlər. Bu ölkənin təhsil sistemində diqqətçəkən məqamlardan biri tələbələrin universitetin ilk illərində konkret ixtisas seçməyə məcbur olmamasıdır. Bir çox tələbə təhsilinin başlanğıcında “undeclared” statusunda olur və müxtəlif fənləri öyrəndikdən sonra maraq və bacarıqlarına uyğun ixtisası, adətən, ikinci və ya üçüncü kursda müəyyənləşdirir. Bu yanaşma tələbəyə fərqli istiqamətləri sınamaq üçün daha geniş imkan yaradır.
İngiltərədə və Böyük Britaniyanın digər ölkələrində isə ixtisas seçimi daha erkən mərhələdə həyata keçirilir. Tələbələr A-level nəticələri əsasında universitetlərə müraciət edir və müraciət zamanı hansı sahə üzrə təhsil almaq istədiklərini əvvəlcədən müəyyənləşdirirlər. Beləliklə, tələbə universitetə qəbul olduğu andan seçdiyi istiqamət üzrə daha fokuslanmış təhsil alır.
Almaniyada ali təhsilə qəbul əsasən “Abitur” nəticələri əsasında həyata keçirilir. Bəzi ixtisaslar üzrə qəbul zamanı “Numerus Clausus” adlanan məhdudlaşdırıcı bal sistemi tətbiq olunur. Tələbələr, bir qayda olaraq, universitetə qəbul olunduqları andan seçdikləri ixtisas üzrə təhsilə başlayırlar. Almaniyanın fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri də geniş yayılmış ikili təhsil modelidir. Bu sistem tələbələrə nəzəri biliklərlə yanaşı, real iş mühitində praktiki təcrübə qazanmaq imkanı verir.
Türkiyədə universitetlərə qəbul YKS – TYT və AYT imtahanları vasitəsilə həyata keçirilir. Namizədlər əldə etdikləri bal və sıralamaya uyğun olaraq universitet və ixtisas seçimlərini müəyyənləşdirirlər. Bu modeldə tələbə qəbuldan əvvəl konkret ixtisas istiqaməti seçir. Buna görə də ixtisas seçiminin düzgün aparılması gələcək təhsil və karyera imkanları baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Norveç və İsveç kimi Skandinaviya ölkələrində isə təhsil sistemi tələbələrə daha çevik seçim imkanları təqdim edir. Orta məktəbi başa vuran gənclər təhsil göstəriciləri əsasında universitetlərə müraciət edir, bəzi hallarda isə müxtəlif istiqamətləri araşdıraraq maraq və bacarıqlarına uyğun sahəyə yönələ bilirlər. Bu ölkələrdə karyera və peşə yönümlü məsləhətləndirmə də gənclərin gələcək istiqamətlərini müəyyənləşdirməsində mühüm rol oynayır.
Beləliklə, dünyada ixtisas seçiminin vahid modeli mövcud deyil. ABŞ və bəzi Skandinaviya ölkələrində tələbələrə daha çox seçim azadlığı və çeviklik verildiyi halda, İngiltərə, Almaniya və Türkiyədə ixtisaslaşma daha erkən mərhələdə başlayır. Fərqli yanaşmalara baxmayaraq, bütün bu sistemlərin əsas məqsədi eynidir – gənclərin maraq və bacarıqlarına uyğun təhsil almasına və gələcək karyeralarını daha düzgün formalaşdırmasına şərait yaratmaq.
Azerbaijani